{"id":169,"date":"2016-09-10T03:58:53","date_gmt":"2016-09-10T01:58:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.nemerko.org\/?p=169"},"modified":"2024-03-25T01:49:56","modified_gmt":"2024-03-24T23:49:56","slug":"turkish-adige-cerkes-dilinin-yeniden-etkin-kullaniminin-saglanmasi","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/turkish-adige-cerkes-dilinin-yeniden-etkin-kullaniminin-saglanmasi\/","title":{"rendered":"(T\u00fcrk\u00e7e) Ad\u0131ge (\u00c7erkes) Dilinin Yeniden Etkin Kullan\u0131m\u0131n\u0131n Sa\u011flanmas\u0131"},"content":{"rendered":"<p class=\"qtranxs-available-languages-message qtranxs-available-languages-message-en\">Sorry, this entry is only available in <a href=\"http:\/\/www.nemerko.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/169\" class=\"qtranxs-available-language-link qtranxs-available-language-link-tr\" title=\"T\u00fcrk\u00e7e\">T\u00fcrk\u00e7e<\/a>. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.<\/p><p>Bug\u00fcn yaln\u0131zca Ad\u0131ge (\u00c7erkes) toplumunun de\u011fil, d\u00fcnyada dillerin kaybolmas\u0131 ile birlikte insanl\u0131k miras\u0131n\u0131n eksilece\u011fini fark eden bilim insanlar\u0131n\u0131n da \u00fczerinde durdu\u011fu bir konu olan kaybolmakta olan dillerin ya\u015fat\u0131lmas\u0131 alan\u0131nda bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmalar mevcuttur. Ancak insanl\u0131\u011f\u0131n yeni dikkatini \u00e7eken bu alanda y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n meyvesini vermesinin nesiller boyu istikrarl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n devam etmesine ba\u011fl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 da g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamak gerekir.<\/p>\n<p>UNESCO\u2019nun belirledi\u011fi ku\u015faklar aras\u0131 dil aktar\u0131m\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcne g\u00f6re bir dilin g\u00fcvenliden \u00f6l\u00fcye 6 tehlike derecesi belirlenmi\u015ftir:<\/p>\n<p><strong>G\u00fcvenli (Safe): <\/strong>Dil b\u00fct\u00fcn ku\u015faklar taraf\u0131ndan konu\u015fuluyor; ku\u015faklararas\u0131 aktar\u0131m kesintisiz: Bu diler baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir diller kavram\u0131 ile a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re uzun vadede hayatta kalmalar\u0131na y\u00f6nelik tehdit olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n zay\u0131f oldu\u011fu, yeterince b\u00fcy\u00fck ve artan n\u00fcfuslara sahip diller.<\/p>\n<p><strong>Zay\u0131f (Vulnerable): <\/strong>\u00c7ocuklar\u0131n \u00e7o\u011fu dili konu\u015fuyor, ancak konu\u015fmalar belirli alanlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 (ev gibi). Bu diller s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir ama k\u00fc\u00e7\u00fck dillerdir. Buradaki dillerin yakla\u015f\u0131k 1.000\u2019den fazla konu\u015furu vard\u0131r. Bu dilleri konu\u015fan topluluklar izole ya\u015fayan veya g\u00fc\u00e7l\u00fc bir i\u00e7 organizasyona sahip ve dillerinin kimliklerinin bir g\u00f6stergesi oldu\u011funun fark\u0131nda olan topluluklard\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Kesinlikle tehlikede (Definitely endangered): <\/strong>Dil, evde art\u0131k ana dili olarak \u00f6\u011frenilmiyor. Bu diller hayatta kalmay\u0131 bir olas\u0131l\u0131k k\u0131lacak kadar say\u0131da insan taraf\u0131ndan konu\u015fulan ama bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n ancak uygun ko\u015fullar ve toplum deste\u011fiyle m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131 dillerdir.<\/p>\n<p><strong>Ciddi tehlike alt\u0131nda (Severely endangered): <\/strong>Dil, b\u00fcy\u00fck ebeveynler ve ya\u015fl\u0131 ku\u015faklar taraf\u0131ndan konu\u015fuluyor; ebeveynler dili anlayabiliyor, ancak kendi aralar\u0131nda anla\u015fabilecek ve \u00e7ocuklar\u0131na \u00f6\u011fretebilecek kadar konu\u015fam\u0131yor.<\/p>\n<p><strong>Kritik tehlike alt\u0131nda (Critically endangered): <\/strong>En gen\u00e7 konu\u015furlar, b\u00fcy\u00fck ebeveynler ve daha ya\u015fl\u0131lard\u0131r ve onlar da k\u0131smen ve seyrek olarak konu\u015fuyor. Bu diller az say\u0131da ya\u015fl\u0131 insan taraf\u0131ndan konu\u015fuldu\u011fu i\u00e7in hayatta kalma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmeyen dillerdir.<\/p>\n<p><strong>\u00d6l\u00fc (Extinct): <\/strong>Konu\u015fur kalmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6l\u00fc diller son ak\u0131c\u0131 konu\u015furunun da \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc ve yeniden canlanma i\u015faretinin olmad\u0131\u011f\u0131 dillerdir.<\/p>\n<p>Bu programda <em>hayatiyet\/tehlike ili\u015fkisi <\/em>dokuz etkene ba\u011flanmaktad\u0131r:<\/p>\n<ul>\n<li>Ku\u015faklararas\u0131 dil aktar\u0131m\u0131<\/li>\n<li>Konu\u015furlar\u0131n\u0131n kesin say\u0131s\u0131<\/li>\n<li>Toplam n\u00fcfus i\u00e7indeki konu\u015furlar\u0131 oran\u0131<\/li>\n<li>Dil kullan\u0131m alanlar\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler<\/li>\n<li>Yeni alanlara ve medyaya tepki<\/li>\n<li>Dil, e\u011fitim ve okuma-yazma i\u00e7in malzeme sa\u011flanmas\u0131<\/li>\n<li>Resm\u00ee ve kurumsal dil tutumlar\u0131 resm\u00ee stat\u00fc ve kullan\u0131m\u0131 d\u00e2hil oldu\u011fu politikalar<\/li>\n<li>Topluluk \u00fcyelerinin kendi dillerine y\u00f6nelik tutumlar\u0131<\/li>\n<li>Dok\u00fcmantasyonun miktar\u0131 ve kalitesi<\/li>\n<\/ul>\n<p>Bu durumu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrkiye\u2019sinde konu\u015fulan ve ya\u015fayan Ad\u0131ge dili (\u00c7erkes\u00e7e)\u00a0i\u00e7in de\u011ferlendirecek olursak, Ad\u0131ge dilinin yeniden nesiller aras\u0131 ileti\u015fim arac\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gereken ko\u015fullar\u0131n ilgili oldu\u011fu baz\u0131 maddeleri \u00f6nem s\u0131ras\u0131na g\u00f6re \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n<ol>\n<li><strong> H\u00e2kim toplum ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn dil \u00e7e\u015fitlili\u011fine bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131:<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk y\u0131llar\u0131ndaki etkin olan ulusalc\u0131l\u0131k ak\u0131m\u0131n\u0131n etkileri sonucu 1924 anayasas\u0131, y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesi ile birlikte Anadolu\u2019da var olan \u00e7ok dilli k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131ya ciddi zararlar vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu durumdan en \u00e7ok etkilenen dillerden biri de Ad\u0131ge dili olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>1864\u2019te kaybettikleri sava\u015f\u0131n sonucu olarak Anadolu ve \u00e7evresine yerle\u015ftirilen Ad\u0131geler e\u011fitim ve \u00f6\u011fretime \u00f6nem vererek kendi imkanlar\u0131yla okullar a\u00e7m\u0131\u015flard\u0131. Cumhuriyet d\u00f6neminde bu okullar kapat\u0131lm\u0131\u015f, k\u00f6ylere \u201cVatanda\u015f, T\u00fcrk\u00e7e konu\u015f!\u201d yaz\u0131l\u0131 tabelalar as\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Evlerde bulunan farkl\u0131 Ad\u0131ge dili ve benzeri yerel dillerde yaz\u0131lm\u0131\u015f kitaplara el koyulmu\u015f, Milli E\u011fitim okullar\u0131nda okuyan ve okula ba\u015flayana kadar anadilini kulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmay\u0131 bilmeyen \u00f6\u011frencilere cezalar verilmi\u015fti. Kamuya a\u00e7\u0131k alanlarda veya resm\u00ee kurumlarda T\u00fcrk\u00e7eden ba\u015fka yerel dillerde konu\u015ftu\u011fu i\u00e7in ciddi bask\u0131lara ve yapt\u0131r\u0131mlara maruz kalanlar olmu\u015f, direnenlere ise\u00a0hapis cezas\u0131na varan yapt\u0131r\u0131mlar uygulanm\u0131\u015ft\u0131. Bu t\u00fcr uygulamalar ve siyasi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, do\u011fal olarak T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131ge k\u00f6kenli\u00a0vatanda\u015flar\u0131 olumsuz etkilemi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131ge toplumu bu bask\u0131 ve yapt\u0131r\u0131mlar sonucu, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n gelece\u011fini g\u00fcvence alt\u0131na almak kayg\u0131s\u0131yla kendi dillerini kullanmaktan uzakla\u015f\u0131rken, Ad\u0131ge olmayan yak\u0131n kom\u015fular\u0131 ve \u00e7evrelerindeki di\u011fer vatanda\u015flar da bu Devlet politikalar\u0131n\u0131n etkisiyle T\u00fcrk\u00e7e haricindeki yerel dillerin konu\u015fulmas\u0131na kar\u015f\u0131 bir antipati de geli\u015ftirmi\u015flerdir. Bu ya\u015fananlar\u0131n hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 tamamen o d\u00f6nemin ko\u015fullar\u0131nda de\u011ferlendirilmelidir. Burada vurgulamak istedi\u011fim, ya\u015fanan d\u00f6nemin Ad\u0131ge diline verdi\u011fi zararlard\u0131r. Yap\u0131lan uygulamalar sonucu endi\u015fe duyan ebeveynler \u00e7ocuklar\u0131na Ad\u0131ge dilini anadil olarak \u00f6\u011fretmekten vazge\u00e7mi\u015flerdir. Kendileri g\u00fcnl\u00fck hayatlar\u0131nda Ad\u0131ge dilini k\u0131s\u0131tl\u0131 d\u00fczeyde kullanabilmi\u015fler veya hi\u00e7 kullanmamay\u0131 tercih etmi\u015flerdir. Bu ve benzeri sebepler dilin do\u011fal geli\u015fimini ve nesiller aras\u0131 ileti\u015fim arac\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyerek dilin giderek yok olmas\u0131n\u0131n temel nedenleri aras\u0131nda olduk\u00e7a etkin bir neden olmu\u015ftur. Bug\u00fcn de\u011fi\u015fen Devlet politikalar\u0131 ve iki dillili\u011fin \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne zararl\u0131 olaca\u011f\u0131 inanc\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi sayesinde, insanlar \u00e7ekinmeden Ad\u0131ge dili ile ilgili bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fctebilmekte, dilin kaybolmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmesi i\u00e7in akademik ve\/veya sosyal faaliyetler y\u00fcr\u00fctebilmektedirler. Bug\u00fcn Ad\u0131ge dilinin Ya\u015fayan Diller ve Leh\u00e7eler kapsam\u0131nda orta \u00f6\u011fretim okullar\u0131nda ders konusu olmas\u0131 ve D\u00fczce \u00dcniversitesinde lisans ve y\u00fcksek lisans seviyelerinde \u00f6\u011fretiliyor olmas\u0131 az da olsa dilin ya\u015famas\u0131 ile ilgili umut vermektedir.<\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><strong> Tehlike alt\u0131ndaki dilin kullan\u0131m alanlar\u0131:<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Birinci maddede \u00f6zetledi\u011fimiz sorunlar do\u011fal olarak Ad\u0131ge dilinin kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131n da k\u0131s\u0131tlanmas\u0131na \u00f6nayak olmu\u015ftur. Dilin en temel i\u015flevi olan \u201cbireyler aras\u0131nda ileti\u015fim kurma\u201d fonksiyonunun Ad\u0131ge dili i\u00e7in engellenmi\u015f olmas\u0131 bu dilin i\u015flevselli\u011fini yitirmesinde olduk\u00e7a \u00f6nemli bir etkendir. Serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olsayd\u0131 belki yine h\u00e2kim toplum dilinin yan\u0131nda i\u015flevsiz g\u00f6r\u00fclerek terk edilecekti. Ama belki de Ad\u0131ge toplumu taraf\u0131ndan i\u015flevsel olarak kullan\u0131lmaya devam edilecek ve de do\u011fal s\u00fcrecinde geli\u015fmeye, kendini g\u00fcncellemeye devam edecekti. Bug\u00fcn maalesef zaman\u0131 geriye al\u0131p bunu test etme \u015fans\u0131m\u0131z yok.<\/p>\n<p>Dilin i\u015flevselli\u011fini korumas\u0131 i\u00e7in \u015f\u00fcphesiz kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131n da yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 gerekir. \u00d6rne\u011fin bir \u00e7ocuk evde her ne kadar ebeveynleri ile anadil olarak Ad\u0131ge dili ileti\u015fim kursa da okuldaki derslerde ve Ad\u0131ge dili bilmeyen arkada\u015flar\u0131 ile ileti\u015fimde T\u00fcrk\u00e7e kullan\u0131yor olmas\u0131 \u00e7ocu\u011fun giderek anadilinden uzakla\u015f\u0131p h\u00e2kim dile y\u00f6nelmesine neden olur. Bu durum Ad\u0131ge dili konu\u015fan ebeveynleri ile konu\u015furken bile T\u00fcrk\u00e7e cevap veren bir neslin olu\u015fmas\u0131n\u0131n belki de en ge\u00e7erli sebebidir. Benzer \u015fekilde i\u015f hayat\u0131nda ya da teknik konularda yapaca\u011f\u0131 bir arkada\u015f sohbetinde Ad\u0131ge dilini kullanamamas\u0131 zamanla Ad\u0131ge toplumunun bireylerinin bilin\u00e7 altlar\u0131nda bu dilin i\u015flevsiz ve gereksiz olarak yerle\u015fmesine sebep olur. Nitekim bug\u00fcn orta \u00f6\u011fretimde Ya\u015fayan Diller ve Leh\u00e7eler dersinde Ad\u0131ge dili \u00f6\u011frenim imk\u00e2n\u0131 mevcut oldu\u011fu halde bir\u00e7ok veli, \u00e7ocu\u011funun bu dili \u00f6\u011frenmekle bir \u015fey kazanamayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile alternatif se\u00e7meli derslere y\u00f6nelmektedirler. Dolay\u0131s\u0131yla Ad\u0131ge dilinin konu\u015fanlar\u0131 aras\u0131nda i\u015flevselli\u011finin korunmas\u0131 olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Bu dilde okunabilir eserlerin \u00fcretilmesi, geli\u015fen teknolojide yer verilmesi (\u00f6rne\u011fin yaz\u0131l\u0131m\u0131 Ad\u0131ge dilini destekleyen ak\u0131ll\u0131 telefonlar \u00fcretilmesi, Ad\u0131ge dilinde yay\u0131n yapan\u00a0radyo ve\/veya televizyon\u00a0kanallar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131, DVD filmlerinde altyaz\u0131\u00a0se\u00e7ene\u011fi olarak Ad\u0131ge dilinin\u00a0eklenmesi\u00a0vb.) bu dilin i\u015flevselli\u011fini artt\u0131rmakla birlikte insanlar\u0131n bu dili \u00f6\u011frenme ve kullanma iste\u011fi de artacakt\u0131r.<\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><strong> Tehlike alt\u0131ndaki dilin toplumunun etnik kimlik anlay\u0131\u015f\u0131:<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Bir dilin do\u011fal konu\u015fanlar\u0131 pek tabi ki o dilin sahipleri ve temel koruyucular\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda de\u011ferlendirecek olursak ilk bak\u0131\u015fta bu madde en \u00f6nemli madde gibi g\u00f6r\u00fcnse de ilk iki maddede tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z etnik kimlik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6nemini bu maddeler aras\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131raya getirmi\u015ftir. Bir taraftan dilin ya\u015famas\u0131 i\u00e7in ki\u015filerin etnik olarak aidiyetlik hissi ilk iki maddede de\u011ferlendirdi\u011fimiz ko\u015fullar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7emez. Her ne kadar millet bilinci olsa da ekonomik ve ya\u015famsal ihtiya\u00e7lar etnik aidiyetlik duygusunu ezerek toplum bireylerinin ba\u015fkaca dillere a\u011f\u0131rl\u0131k verme e\u011filimine sebep olabilir. <a href=\"http:\/\/www.sil.org\/\">SIL<\/a>\u2018in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na g\u00f6re bug\u00fcn d\u00fcnya \u00fczerinde konu\u015fulan dil\u00a0ve leh\u00e7elerin say\u0131s\u0131 7000\u2019e varan say\u0131larla ifade edilmektedir. Ancak t\u00fcm bu diller ve leh\u00e7eler bug\u00fcn en yayg\u0131n kullan\u0131lan 100 kadar dilin hakimiyeti alt\u0131ndad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla etnik aidiyetlik n\u00fcfus deste\u011fi ve di\u011ferleri olmadan yeterli olmaz.<\/p>\n<ol start=\"4\">\n<li><strong> Tehlike alt\u0131ndaki dilin ve toplumunun h\u00e2kim oldu\u011fu toplumun i\u00e7indeki prestiji:<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Dillerin prestijini sa\u011flayan o dilin toplumudur. Ad\u0131geler toplum olarak ya\u015fam tarzlar\u0131 ve d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015fleri ile T\u00fcrkiye\u2019de prestij kazanamam\u0131\u015f olsalard\u0131 Cumhuriyetin ilk y\u0131llar\u0131ndaki yakla\u015f\u0131m bug\u00fcn de kendini g\u00f6stermeye devam ederdi. Sonucu olarak da bask\u0131l\u0131 rejim sonras\u0131nda zamanla verilen haklar (dernek kurma, k\u00fclt\u00fcrel faaliyetler, dili konu\u015fma, \u00f6\u011frenme ve \u00f6\u011fretme vb.) engellenmeye devam edebilirdi. Toplumsal sempatinin y\u00f6netimsel alg\u0131y\u0131 da etkilemesi s\u00f6z konusu oldu\u011fundan bu ko\u015fulda bu maddeler aras\u0131nda 4. s\u0131radad\u0131r.<\/p>\n<ol start=\"5\">\n<li><strong> Tehlike alt\u0131ndaki dil ile ilgili farkl\u0131 okul programlar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 ve o dilde okur yazarl\u0131\u011f\u0131n niceli\u011fi:<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Bu ko\u015fulun var olabilmesinin, \u00f6nceki maddelerde a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6rt ko\u015fulun ger\u00e7ekle\u015fmesine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu yukar\u0131daki a\u00e7\u0131klamalarda da g\u00f6r\u00fclmektedir. Dilin i\u015flevselli\u011finin artmas\u0131 o dili \u00f6\u011frenmeye talebi de artt\u0131racak temel unsurlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Ekonomik nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, talep olmayan bir dilde e\u011fitim olmas\u0131n\u0131 beklemekte \u00e7ok ger\u00e7ek\u00e7i olmaz. Bu durumda okur yazarlar\u0131n azalmas\u0131 ile beraber o dilde literat\u00fcr\u00fcn geli\u015fmesi de zay\u0131flayacakt\u0131r. Ancak okuryazar niceli\u011findeki art\u0131\u015f o dildeki \u00fcretimi de artt\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131gelerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n halen daha bu dili kullan\u0131yor olmas\u0131n\u0131n tek nedeni az bir kesimde de olsa aile i\u00e7erisinde anadili olarak kullan\u0131lmaya devam ediliyor olmas\u0131ndan kaynakl\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131gelerin neredeyse tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 bug\u00fcne kadar bu dilde okuma yazma \u00f6\u011frenme imkan\u0131na sahip olamam\u0131\u015ft\u0131r. Kafkasya\u2019ya s\u0131k s\u0131k gidip gelme imkan\u0131na sahip olan az bir kesim ile ki\u015fisel merak\u0131 ile imkanlar\u0131n\u0131 zorlayarak ve dernekler yard\u0131m\u0131 ile okuma yazma \u00f6\u011frenen \u00e7ok az bir kesim okuma yazma \u00f6\u011frenebilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>E\u011fer T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131ge toplumu bu dilde okuma ve yazma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yeniden kazan\u0131r ve geli\u015ftirir ise bu dilin yeniden canlanmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir ad\u0131m at\u0131lm\u0131\u015f, anavatanda bulunan Ad\u0131ge cumhuriyetleri i\u00e7in de b\u00fcy\u00fck bir moral deste\u011fi sa\u011flanm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Bug\u00fcn benzer \u015fekilde h\u00e2kim dil olan Rus\u00e7an\u0131n etkisi ile anavatandaki gen\u00e7ler de Ad\u0131ge diline gereken \u00f6nemi verememektedirler. Ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131gelerin Ad\u0131ge dili ile yaz\u0131lm\u0131\u015f eserler \u00fcretmeleri de \u00f6nemlidir. Bu eserler T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131geler ile ba\u015fta Kafkasya olmak \u00fczere d\u00fcnyan\u0131n muhtelif yerlerinde ya\u015fayan Ad\u0131geler aras\u0131nda da k\u00f6pr\u00fc olu\u015fturacak, farkl\u0131 y\u00f6relerde ve \u00fclkelerde farkl\u0131la\u015fmaya ba\u015flayan Ad\u0131ge k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn de asimilasyona yenik d\u00fc\u015ferek yok olmas\u0131na kar\u015f\u0131 koruyucu bir etken olacakt\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Sonu\u00e7:<\/strong><\/p>\n<p>\u00d6zetle s\u00f6ylemek gerekirse yukar\u0131da be\u015f ana maddede a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, Ad\u0131ge dilinin yeniden nesiller aras\u0131 ileti\u015fim arac\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in gereken bu\u00a0ko\u015fullar sa\u011fland\u0131\u011f\u0131nda dilin yeniden canlanmas\u0131, i\u015flevselli\u011finin geli\u015fmesi ve g\u00fcncellenerek g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lar hale gelmesi de sa\u011flanabilir. Yeniden tohumlar\u0131ndan yeti\u015ftirilen bir meyve a\u011fac\u0131n\u0131n ilk meyvelerinin g\u00f6r\u00fclebilmesinin 5-10 y\u0131l gibi bir s\u00fcre gerektirmesi gibi, hen\u00fcz \u00e7ok yeni say\u0131labilecek ve \u00e7eyrek y\u00fczy\u0131ldan az bir s\u00fcredir ger\u00e7ekle\u015fen baz\u0131 olumlu geli\u015fmelerin Ad\u0131ge diline kazand\u0131raca\u011f\u0131 meyveleri g\u00f6rmek i\u00e7in de biraz daha sab\u0131rl\u0131 olmal\u0131y\u0131z. Ancak bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde Ad\u0131ge halk\u0131na b\u00fcy\u00fck bir sorumluluk d\u00fc\u015fmektedir. Meyvelerin ye\u015fermesi i\u00e7in nas\u0131l ki a\u011fac\u0131n\/fidan\u0131n sulanmas\u0131 g\u00fcbrelenmesi vb. bak\u0131mlara ihtiyac\u0131 varsa Ad\u0131ge dilinin de yeniden ye\u015fermesi i\u00e7in Ad\u0131ge toplumun da bu dili sulamas\u0131na\u00a0g\u00fcbrelemesine ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Yani Ad\u0131ge dilini\u00a0kullanmaya \u00f6zen g\u00f6sterilmesi, bu dilde eserler \u00fcretmeye gayret edilmesi, bilenlerin \u00e7ocuklar\u0131na bildiklerini \u00f6\u011fretmesi, konu\u015fabilenlerin mutlaka okuma-yazma da \u00f6\u011frenmesi, bilmeyenlerin de do\u011frudan literat\u00fcr dilini \u00f6\u011frenmeye gayret etmesi gerekmektedir.<\/p>\n<p>Ad\u0131ge dili i\u00e7in di\u011fer bir sorun da T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan Ad\u0131gelerin literat\u00fcr diline bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131d\u0131r. Sadece kendi ailesinde, k\u00f6y\u00fcnde, mahallesinde Ad\u0131ge dili konu\u015fup anlayabilen ancak okuma yazma bilmeyen toplum, literat\u00fcr dili ile ilk kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda kendi leh\u00e7e\/\u015fivesinden gelen al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir \u015feyler ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda yersiz tepkiler g\u00f6sterebilmektedirler. Bunun temel sebebi tamamen aile i\u00e7erisinde do\u011frudan kulaktan \u00f6\u011frenmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Literat\u00fcr dilini iyi \u00f6\u011frenmek kimsenin evindeki konu\u015ftu\u011fu leh\u00e7e, \u015five veya a\u011f\u0131z\u0131 ortadan kald\u0131rmaz. Aksine farkl\u0131 b\u00f6lgelerde ya\u015fayan Ad\u0131gelerin \u015five farkl\u0131l\u0131klar\u0131ndan kaynaklanan ileti\u015fim sorunlar\u0131n\u0131 a\u015fmalar\u0131na da yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6rne\u011fin Anadolu\u2019da her y\u00f6rede ayr\u0131 bir T\u00fcrk\u00e7e \u015fivesi kullan\u0131lmakla birlikte ses ve kelime de\u011fi\u015fiklikleri ne kadar birbirinden farkl\u0131 olsa da herkes yaz\u0131 (literat\u00fcr) dili olan \u0130stanbul a\u011fz\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi ile okuma yazma \u00f6\u011frenmektedir. Bu da do\u011fudan bat\u0131ya T\u00fcrk\u00e7e bilen herkesin birbirileri ile rahat ileti\u015fim kurabilmesinin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. Ancak hi\u00e7 kimse konu\u015furken ana dili olarak \u00f6\u011frendi\u011fi T\u00fcrk\u00e7enin o y\u00f6rede konu\u015fulan formunu terk etmez. Evinde bu yerel a\u011f\u0131z ile konu\u015fmaya devam ederler.<\/p>\n<p>Di\u011fer bir sorunda, yine T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan bir k\u0131s\u0131m Ad\u0131gelerin mevcut Ad\u0131ge alfabesi hakk\u0131ndaki \u00f6n yarg\u0131lar\u0131d\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 Kiril i\u015faretleme dili kullan\u0131lan bu Ad\u0131ge alfabesini Rus alfabesi ile ayn\u0131 zannederek tepki geli\u015ftirirken, baz\u0131lar\u0131 da Ad\u0131ge alfabesinin \u00f6\u011frenilmesinin Latin i\u015faret dili ile yaz\u0131lan alfabelere g\u00f6re daha zor olaca\u011f\u0131 kanaati ile tepki geli\u015ftirmektedir. Bu iki konuya da a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmek gerekir.<\/p>\n<p>\u0130lk olarak belirtmeliyim ki Rus alfabesi ve Ad\u0131ge alfabesi her ne kadar Kiril i\u015faretleri ile olu\u015fturulmu\u015f olsa da ikisi de birbirinden farkl\u0131 alfabelerdir. Nas\u0131l ki Alman alfabesi de T\u00fcrk alfabesi de Latin i\u015faret dili kulland\u0131\u011f\u0131 halde bu i\u015faretlerin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 sesler farkl\u0131 ise Rus ve Ad\u0131ge alfabeleri de b\u00f6yle bir farkl\u0131l\u0131\u011fa sahiptir. Ayr\u0131ca ses say\u0131s\u0131 olarak ta Rus alfabesinde 33 harf bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k Ad\u0131ge alfabesinde 66 harf bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Latin temelli alfabelerin Kiril temelli alfabelere g\u00f6re daha kolay \u00f6\u011frenilebilece\u011fi de tamamen bir yan\u0131lg\u0131d\u0131r. Nas\u0131l ki di\u011fer dillere g\u00f6re \u00e7ok daha basit \u00f6\u011frenilebildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen \u0130ngilizce i\u00e7in \u0130ngiliz alfabesini \u00f6\u011frenmek ve \u0130ngilizce sesleri do\u011fru \u00e7\u0131kartmay\u0131 \u00f6\u011frenmek insanlara kolay gelmiyorsa i\u015faret dilinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak yeni \u00f6\u011frenece\u011finiz bir dilin seslerinin i\u015faret kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 da \u00f6\u011frenmekte zorlanman\u0131z do\u011fald\u0131r. \u0130ngiliz alfabesinde 26 harf varken, 29 harfli olan T\u00fcrk alfabesini iyi bilenlerin \u0130ngiliz alfabesinin ses kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmekte \u00e7ektikleri g\u00fc\u00e7l\u00fck, okuma yazma \u00f6\u011frenmenin alfabenin grafik yap\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z oldu\u011funu da kan\u0131tlamaktad\u0131r. Bu nedenle bu gibi as\u0131ls\u0131z \u00f6n yarg\u0131lardan uzak durmak, \u00f6\u011frenme alg\u0131s\u0131n\u0131n geli\u015fmesini de sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n<p>Dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcm Ad\u0131gelerin bir \u015fekilde Ad\u0131ge alfabesini, okuma ve yazmay\u0131 \u00f6\u011frenmesi gerekmektedir. Bunun i\u00e7in okullardaki se\u00e7meli derslerden, derneklerde a\u00e7\u0131lan kurslardan, kurs a\u00e7\u0131lmas\u0131 planlanan, halk e\u011fitim merkezlerinden, \u00fcniversitelerin a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 \u00f6zel kurslardan yararlan\u0131labilir. Ayr\u0131ca okuma yazma \u00f6\u011frenimi i\u00e7in geli\u015ftirilen yeni kitaplar ve bilgisayar yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 sayesinde bireyler kendi kendilerine \u00e7al\u0131\u015farak bile alfabeyi ve okuma yazmay\u0131 \u00f6\u011frenebilirler. Bu da dili bilenlerin yeni \u00f6\u011freneceklere bilgilerini aktarmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131racak ve kolayla\u015ft\u0131racak bir zemin haz\u0131rlayacakt\u0131r.<\/p>\n<p>M. U\u011fur NEML\u0130O\u011eLU<br \/>\n\u041d\u042d\u041c\u042d\u0420\u042b\u041a\u042a\u041e \u041c. \u04c0\u0443\u0433\u044a\u0443\u0440<\/p>\n<p>10 Eyl\u00fcl 2016, D\u00fczce<\/p>\n<div style='text-align:left' class='yasr-auto-insert-visitor'><!--Yasr Visitor Votes Shortcode--><div id='yasr_visitor_votes_c2a67f1ba0673' class='yasr-visitor-votes'><div class=\"yasr-custom-text-vv-before yasr-custom-text-vv-before-169\">Click to rate this post!<\/div><div id='yasr-vv-second-row-container-c2a67f1ba0673'\r\n                                        class='yasr-vv-second-row-container'><div id='yasr-visitor-votes-rater-c2a67f1ba0673'\r\n                                      class='yasr-rater-stars-vv'\r\n                                      data-rater-postid='169'\r\n                                      data-rating='4.7'\r\n                                      data-rater-starsize='24'\r\n                                      data-rater-readonly='false'\r\n                                      data-rater-nonce='0fce69ad05'\r\n                                      data-issingular='false'\r\n                                    ><\/div><div class=\"yasr-vv-stats-text-container\" id=\"yasr-vv-stats-text-container-c2a67f1ba0673\"><svg xmlns=\"https:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" width=\"20\" height=\"20\"\r\n                                   class=\"yasr-dashicons-visitor-stats\"\r\n                                   data-postid=\"169\"\r\n                                   id=\"yasr-stats-dashicon-c2a67f1ba0673\">\r\n                                   <path d=\"M18 18v-16h-4v16h4zM12 18v-11h-4v11h4zM6 18v-8h-4v8h4z\"><\/path>\r\n                               <\/svg><span id=\"yasr-vv-text-container-c2a67f1ba0673\" class=\"yasr-vv-text-container\">[Total: <span id=\"yasr-vv-votes-number-container-c2a67f1ba0673\">3<\/span>  Average: <span id=\"yasr-vv-average-container-c2a67f1ba0673\">4.7<\/span>]<\/span><\/div><div id='yasr-vv-loader-c2a67f1ba0673' class='yasr-vv-container-loader'><\/div><\/div><div id='yasr-vv-bottom-container-c2a67f1ba0673'\r\n                              class='yasr-vv-bottom-container'\r\n                              style='display:none'><\/div><\/div><!--End Yasr Visitor Votes Shortcode--><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sorry, this entry is only available in T\u00fcrk\u00e7e. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.Bug\u00fcn yaln\u0131zca Ad\u0131ge (\u00c7erkes) toplumunun de\u011fil, d\u00fcnyada dillerin kaybolmas\u0131 ile birlikte insanl\u0131k miras\u0131n\u0131n eksilece\u011fini fark eden bilim insanlar\u0131n\u0131n da \u00fczerinde durdu\u011fu bir konu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":203,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"yasr_overall_rating":0,"yasr_post_is_review":"","yasr_auto_insert_disabled":"","yasr_review_type":"","footnotes":""},"categories":[5,1,13],"tags":[75,48,49,77,76],"class_list":["post-169","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-essay","category-genel","category-writing","tag-adige-dilinin-etkin-kullanimi","tag-adigece","tag-cerkesce","tag-dilin-yeniden-etkin-kullaniminin-saglanmasi","tag-kaybolmaya-yuz-tutmus-diller"],"aioseo_notices":[],"yasr_visitor_votes":{"stars_attributes":{"read_only":false,"span_bottom":false},"number_of_votes":3,"sum_votes":14},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/169","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=169"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/169\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/203"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=169"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=169"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.nemerko.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=169"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}